De Romeinen en het bos

Waarom was bos van belang voor de Romeinen?

De Romeinen hadden een ambivalente houding ten opzichte van bossen. Ze konden genieten van afzonderlijke bomen, die symbool stonden voor het menselijk leven, maar ook voor de vergankelijkheid ervan. In bossages en open bossen was het aangenaam vertoeven. Aan de andere kant hadden bossen ook iets overweldigends en mysterieus dat soms angst inboezemde. Ze waren donker en vaak moeilijk doordringbaar en er huisden goden.

Maar het bos was de vindplaats van hout en dat was een enorm belangrijke grondstof voor de Romeinen. Het werd gebruikt door het leger voor verdedigingswerken, bij de aanleg van wegen, de bouw van bruggen, de bouw van woningen en andere gebouwen en niet in de laatste plaats als stookhout (huizen, thermen, werkplaatsen)¹. De schaal waarop hout werd gebruikt was ongeëvenaard. Alleen al door het omvangrijke leger bestaande uit tienduizenden legionairs.

Toen de Romeinen kort na 20 voor Chr. voor het eerst permanent troepen stationeerden in het gebied van de Nederrijn, bouwden ze hun legerkampen volledig in hout ²(van Dinther 2017). Er is berekend dat er ongeveer 161.000 m3 bouwhout nodig was om een Romeins fort te bouwen ³. Pas in de loop van de eerste eeuw gingen ze bij de bouw van forten geleidelijk over op steenbouw, al verdween houtbouw nooit helemaal ⁴

.

Voor het verwarmen van de baden in de thermen was al snel een paar ton hout per dag nodig en ook voor de huizen (koken en stoken – ook al had maar een deel vloerverwarming) en voor de werkplaatsen van pottenbakkers en smeden was veel hout nodig ⁵, ⁶.

Waar haalden Romeinen het hout vandaag?

Het houtgebruik voor militaire constructies langs de Limes is uitgebreid onderzocht en dat heeft interessante inzichten opgeleverd. Forten waren niet de enige structuren van het Romeinse leger. Er werden uitkijktorens gebouwd en er werden kades gebouwd. Aan het einde van de eerste eeuw werd langs de Limes een weg aangelegd, deels met een houten fundering, die de forten met elkaar verbond. De bouwprojecten waren soms zeer grootschalig, zo werd de weg hersteld na de Bataafse opstand in 70 na Christus en in 124/125 voor het bezoek van keizer Hadrianus.

Bij het onderzoek zijn duizenden houtvondsten van Romeinse militaire bouwwerken uitgebreid bestudeerd: welk soort bomen gebruikt werden, leeftijd en kapjaar (via dendrologische analyse van jaarringen), waar ze gekapt en hoe ze vervoerd werden ⁷, ⁸. Het onderzoek naar hout onthult dat het bouwhout voor de forten en andere militaire constructies, evenals voor de houten funderingen van de Limes weg, voornamelijk van lokale of regionale oorsprong is. Het spectrum van gebruikte soorten vertoont overeenkomsten met dat van rivierbos op de dijken langs de Rijn. Later werd veel elzenhout gebruikt afkomstig uit elzenbossen die zich waarschijnlijk op de laaggelegen delen van de dijken bevonden, in de uiterwaarden en de venbossen. Aannemelijk is dat het ging om hakhout-bossen die door de mens werden beheerd. Onderzoek naar de aantallen en het patroon van jaarringen liet zien dat een deel van het bouwhout afkomstig was van bossen waar al eerder hout waren geoogst. Voor de omvangrijke renovatie van de Hollandse Limes-weg werd ook verderop hout gehaald uit het gebied tussen Venlo en Xanten ⁹.

Soortgelijk onderzoek van hout uit de dorpen of vici, die zich in de buurt van elk van de forten bevonden, laat zien dat de gebouwen in de vicus ook voornamelijk met lokaal hout werden gebouwd ¹⁰. 

Deden Romeinen ook aan bosbouw?

Romeinse auteurs zoals Theophrastus, Vitruvius, Varro en Columella beschreven methoden voor het kweken en gebruik van planten, waaronder bomen. Ze beschrijven de verschillende toepassingen van hout, tonen een brede kennis van de eigenschappen van verschillende soorten bomen en vermeldden bijvoorbeeld de beste tijd van het jaar voor het kappen van bomen en de verschillende manieren om ze te gebruiken ¹¹. Gebruikshout werd door de Romeinen verdeeld in arbusta – plantages; silvae caeduae (kaphout om te stoken en voor bouw) silvae glandariae, eikelbos om de varkens te voeren. Dat alles wijst op een systematische benadering van bomen en bossen. Voor de Romeinse tijd kan op basis van bewijzen en aanwijzingen de toepassing van vier bosbouwsystemen worden aangetoond: kaalkap, selectie, hakhout en boslandbouw ¹² . 

Over het algemeen wordt aangenomen dat de Romeinen op grote schaal kaalkap toepasten niet alleen voor bouw- en brandhout, maar ook om het vrijgekomen land voor landbouw te gebruiken. Omdat bos weliswaar vrijwel overal aanwezig was en vaak omvangrijk, was het geen onuitputtelijke bron. Ook het behouden en vernieuwen van bos kreeg daarom aandacht. Uit de aanwezige bossen werd voor grote werken selectief gekapt. Analyse van houtvondsten van de Romeinse brug in Cuijk laat dat zien. Na het eerste kappen van bomen in de regio om de brug te bouwen rond 347-349 moeten genoeg oudere bomen zijn achtergelaten om een tweede kappen in 368 in hetzelfde gebied mogelijk te maken. De bomen die in 368 werden gebruikt, waren ouder dan twintig jaar en groeiden al in 347, waaruit kan worden afgeleid dat er in 347 enige selectie plaatsvond ¹³. Voor het bosbeheer, bijvoorbeeld het selecteren van bomen voor de kap, waren boswachters (saltuarii) aangesteld en in grote bosgebieden werden ook landmeters ingeschakeld ¹⁴.

Wanneer op grote schaal moest worden gekapt, bijvoorbeeld voor (militaire) vestigingen of wegen, werd dit ook gedaan door legereenheden. De organisatie van de houtvoorziening voor zo’n project was hoogstwaarschijnlijk in handen van een enkele eenheid. Inscripties uit het begin van de derde eeuw laten zien dat de Legio XXII speciale troepen had voor houtvoorziening, de zogenaamde vexillatio agentis in lignariis ¹⁵.

Het houtgebruik van de Romeinen was zo omvangrijk, ook al omdat de bevolking in de eerste en tweede eeuw flink toenam, dat enorme oppervlakten bos werden gekapt. In sommige regio’s was sprake van grootschalige ontbossing, bijvoorbeeld in de Duitse Baden-Würtenberg wordt geschat dat zo’n 60 procent van alle bos verdween in de Romeinse keizertijd ¹⁶. De analyse van Nenninger en anderen over de ontbossing is in 2025 in een omvangrijk internationaal onderzoek bevestigd ¹⁷. Op basis van ruim 20.000 dendrologische onderzoeken van door de romeinen gebruikt hout is vast komen te staan dat de aanwezige omvangrijke bossen in toenemende mate werden ujitgebuit tijdens de Romeinse bezetting. Vanwege de toenemende civiele en militaire vraag naar hout breidde Romeinse houtkap zich steeds meer uit naar primaire bossen ver van nederzettingen, wat wijst op een aanzienlijk verbeterde infrastructuur, professionaliteit en organisatie van de houtkap. De 3e eeuw markeert een kantelpunt. Er is overexploitatie van verouderde bossen (bomen die meer dan 200 jaar oud zijn) het houtgebruik en het transport over lange afstand nemen sterk af. In de tweede helft van de derde eeuw daalde ook de bevolkingsomvang fors. De laat romeinse tijd wordt gekenmerkt door een algemene achteruitgang van de kapactiviteiten in de 4e en 5e eeuw treedt herstel op van verouderde bossen, wat zich daarna uitte door een toename van de boomleeftijd. ¹⁸.

Boeren mochten delen van hun land gebruiken voor boslandbouw. ​​Als ze dat deden, waren ze verplicht hun percelen na elke kap te herbebossen. Bovendien waren er in het Romeinse Rijk diverse wetten die de bosbouw en het houtbeheer regelden. Volgens deze wetten mochten bepaalde bomen pas na een bepaalde leeftijd worden gekapt – tenzij het bomen betrof die op natuurlijke wijze waren ontworteld. Pachters van bosgebied werden gehouden het bos te onderhouden, de heren deden controles om te voorkomen dat pachters zich met hun goed verrijkten. Dat werd ook in tijdelijke pachtcontracten vastgelegd ¹⁹. 

Bosbouw in Ravensbosch?

Hoe de Romeinen omgingen met het Ravensbos weten we niet goed. Bekend is dat rond Ravensbosch een aantal Romeinse villa’s waren gebouwd. Het is aannemelijk dat voor deze landbouwbedrijven een deel van het aanwezige bos op de noordelijke hellingen van het Geuldal werd gekapt. Of het hele bos verdween valt te betwijfelen. Zoals hiervoor beschreven waren de Romeinen zich bewust van de waarde van bossen. Ook laat bodemkundig onderzoek zien dat zich op steile hellingen in Zuid-Limburg niet of nauwelijks afgeërodeerde gronden bevinden. Dit is een aanwijzing dat op deze hellingen in Zuid-Limburg altijd sprake geweest moet zijn van een permanente bodembedekking en waarschijnlijk zelfs vaneen permanente bedekking met bos of bosachtige vegetatie ²¹. Het is dus goed mogelijk dat dit ook met het Ravensbos het geval was.

1. Veal, Robyn. & Leitch, Victoria. (eds) (2019) Fuel and Fire in the Ancient Roman World. Towards an integrated economic understanding. Cambridge: McDonald Institute for Archaeological Research
2. Van Dinther, M., (2017) Living along the Limes. Landscape and settlement in the Lower Rhine Delta during Roman and Early Medieval times. PhD. Utrecht: Utrecht University
3. Shirley, EAM. 1998. The Construction of the Roman Legionary Fortress Inchtuthil. PhD Thesis. University of Reading
4. Peterse, Kees. (2020) Houtbouw in de vroegste legerkampen. Download december 2025 van: https://www.romeinsereconstructies.nl/category/werk/reconstructies/
5. Janssen, E., et al. (2017) Fuel for debating ancient economies. Calculating wood consumption at urban scale in Roman Imperial times. Journal of Archaeological Science: Reports 11 (2017) 592-599
6. H. Lehar, H. (2017) Römische Heizsysteme und ihr Verbrauch—”Wie viel Wald frisst die Heizung einer römischen Stadt?” in Wald-­ und Holznutzung in der römischen Antike. In: Festgabe für Jutta Meurers-Balke zum 65. Geburtstag, Archäologische Berichte, T. Kaszab-Olschewski, I. Tamerl, Eds. (Deutsche Gesellschaft für Ur- und Frühgeschichte, 2017), pp. 203–214.
7. Van Rijn, P., 2017. A sustainable frontier? Timber supply for the Roman army in the Lower-Rhine delta, AD 40-150.In: N. , P. Bidwell and J. Schatman (Eds.), Roman frontier studies 2009, Proceedings of the XXIth International Congress of Roman Frontier Studies (Limes congress) held at Newcastle upon Tyne in August 2009. Archaeopress Roman Archaeology 25, 603-610.
8. Visser, RM. 2015 Imperial timber? Dendrochronological evidence for large-scale road building along the Roman limes in the Netherlands. Journal of Archaeological Science 53: 243–254. DOI: https://doi.org/10.1016/j.jas.2014.10.017.
9. Visser, R. M. (2025). Relating Roman Rings: An interdisciplinary study using archaeology, data science and tree rings to understand timber provision in the German Provinces of the Roman Empire. [PhD-Thesis – Research and graduation internal, Vrije Universiteit Amsterdam]. https://doi.org/10.5463/thesis.1062
10. Van Dinther, M., (2017) Living along the Limes. Landscape and settlement in the Lower Rhine Delta during Roman and Early Medieval times. PhD. Utrecht: Utrecht University
11. Lopez Castillo, Eva Maria., Lopez-Bult, Oriol., Berrocal Barber, Anna., Castanyer Masoliver, Pere., Pera Isern, Joaquim., Rodrigo Requenac, Esther., Pique Huerta, Raquel. (2024) Evidence of forestry management and arboriculture practices in waterlogged wood remains from three wells at the Roman and late antiquity sites of Iesso and Vilauba (Catalonia, Spain) in: Quaternary International 699 (2024) 35–46
12. Visser, R.M., (2008) Geveld door de Romeinen? Aanwijzingen voor bosbouw in de Romeinse tijd. In Vitruvius (2008), 4, p18-23
13. Visser, RM. 2010a Growing and Felling? Theory and Evidence Related to the Application of Silvicultural Systems in the Roman Period. In:. Moore, A, Taylor, G, Girdwood, P, Harris, E, and Shipley, L (eds.). TRAC 2009: Proceedings of the Nineteenth Annual Theoretical Roman Archaeology Conference, Ann Arbor (USA) and Southampton (UK) 2009. Oxford: Oxbow Books. pp. 11–22. DOI:https://doi.org/10.16995/TRAC2009_11_22.
14. Nenninger, M. (2001) Die Römer und der Wald. Untersuchungen zum Umgang mit einem Naturraum am Beispiel der römischen Nordwestprovinzen. Bonn: Steiner Verlag
15. Reis, Alexander., (2017) Wald- und Holznutzung in Obergermanien am Beispiel des Mainlimes. In: Archäologische Berichte 27, 2017, 133-143
16. Nenninger, M. (2001) Die Römer und der Wald. Untersuchungen zum Umgang mit einem Naturraum am Beispiel der römischen Nordwestprovinzen Bonn: Steiner Verlag
17. Muigg, Bernhard., et al. (2025)Woodlands of Antiquity: A millennium of dendrochronological data on forest exploitation and timber economy between the Alps and the Atlantic. In: PNAS 2025 Vol. 122 No. 48 p1-9. https://doi.org/10.1073/pnas.2516240122
18. Van Enckevort, H. 2001 Bemerkungen zum Besiedlungssystem in den südöstlichen Niederlanden während der späten vorrömischen Eisenzeit und der römischen Kaiserzeit. In:. Grünewald, T and Schalles, HJ (eds.). Germania Inferior. Besiedlung, Gesellschaft und Wirtschaft an der Grenze der römisch-germanischen Welt. Reallexikon der germanischen Altertumskunde Ergänzungsband. Berlin: Walterde Gruyter. pp. 336–396.
19. Kuschmierz, Saskia. (2023) Servate silvas! Nachhaltige Holzwirtschaft im Spiegel antiken Umweltbewusstseins. Anregungen für den Lateinunterricht. Potsdam: Universitätsverlag Potsdam
20. Nenninger, M. (2001) Die Römer und der Wald. Untersuchungen zum Umgang mit einem Naturraum am Beispiel der römischen Nordwestprovinzen Bonn: Steiner Verlag
21. Van de Westeringh, W. (1981) Radebrikgronden in loss onder oud bos in zuid-limburg in: Natuurhist. Maandblad, 1981. 70 (10) 165-170