Het bos van Remigius of van Giselbert?

Domeinen van de abdij van Reims bij Meerssen

Het is niet zo eenvoudig deze vraag te beantwoorden. Eigenlijk staat over het bezit van Ravensbosch in de Karolingische tijd niets vast (op papier). Daarom probeer ik het antwoord zo goed mogelijk te benaderen op basis van wat bekend is. Daarbij maak ik gebruik van een methode die ‘Ruckschreibung’ genoemd wordt. Bekend is namelijk wel dat dit gebied behoorde tot de vorstelijke domeinen van de heren van Valkenburg (vanaf ongeveer 1100) en de hertogen van Brabant (vanaf 1378)¹. Terugredenerend is best aannemelijk dat ook in de Karolingische tijd deze woeste gronden al behoorden aan de vorsten in die tijd. Een eerste belangrijke bron die enig houvast geeft is de Polyptyque de Saint-Remi de Reims ofwel een register van bezittingen van de Abdij van Sint Remigius te Reims. Volgens de heruitgave door Guérard van de Polytyque in 1853 is dit overzicht in 847 gemaakt onder leiding van de abt Hincmar².

Daarin wordt onder meer vastgelegd dat de abdij belastingen (cens – cijnzen) hief in Meerssen en de daarbij behorende dorpen ‘Schimorta, Squina, Litta, Retinœ’. Dat zou erop wijzen dat de abdij al in 847 bezittingen had in die dorpen. Nu is de oorspronkelijke Polyptyque in 1774 bij een brand verloren gegaan en Guerard en anderen baseren hun uitgaven veelal op kopieën van dit register. Daarvan blijken er meerdere te bestaan en na nadere studie heeft Devroey in 1984 de conclusie getrokken dat de polyptiek uit delen bestaat die niet allemaal in dezelfde tijd zijn geschreven^{3 4} Zo zou de cens-lijst waarin Meerssen en de andere plaatsen in de regio worden genoemd pas in de 10e of 11e eeuw zijn toegevoegd. Kortom in 847 had de abdij in onze regio nog geen bezittingen ⁵.

De Palts van Meerssen en de Rijksabdij van Servatius

Karolingische koningen – zoals Karel de Grote – en later vorsten moesten veel reizen om alle onderdanen in hun gebied te kunnen bereiken. Daarbij verbleven ze op de rijksdomeinen, zoals abdijen en paltsen. Die paltsen lagen op een dagreis van elkaar, zodat koningen hun rijk rondreizend konden besturen en direct contact hadden met hun leenmannen. Bij hun verblijf in een palts regelden allerlei zaken zoals de regionale rechtspraak, hofdagen, het uitgeven van lenen of uitreiken van oorkonden. Paltsen werden ook gebruikt als centrale opslagplaats waar de belasting die aan de koning of keizer moesten worden voldaan veelal in de vorm van goederen en voedsel uit de regio werd opgeslagen ⁶.

De Palts van Meerssen en de Rijksabdij van Servatius in Maastricht waren twee belangrijke kroondomeinen in Zuid Limburg. De palts van Meerssen speelde een belangrijke rol bij overleg over de opvolging van Karel de Grote ⁷.

Lotharingen was het middenrijk tussen het West Frankische (toebedeeld aan Lodewijk) en het Oost Frankische (toebedeeld aan Karel de Kale). De drie koningen bleven echter onenigheid houden over de gemaakte verdeling. In 847 vond in Meerssen een eerste verzoeningsbijeenkomst plaats tussen de drie zonen van Lodewijk de Vrome. In 851 was dat weer nodig en na de dood van Lotharius II werd in 870 een nieuwe rijksdeling overeengekomen. Deze is bekend geworden als het ‘Verdrag van Meerssen’. Meerssen was echter niet de plaats waar het verdrag gesloten werd. Dat gebeurde ergens tussen Meerssen en Herstal, waarschijnlijk in Eijsden. Meerssen was tijdens de onderhandelingen de verblijfplaats van de koning van het Oost-Frankische rijk; in Herstal verbleef de West-Frankische koning ⁸. ⁹

De macht van de gouwgraven

Om zijn kolossale rijk te kunnen besturen had Karel de Grote graven aangesteld die de rijksdelen, de gouwen voor hem beheerden. Voor de Maasgouw had hij een gouwgraaf benoemd uit een aan hem verwante Merovingisch geslacht, dat van de Giselberts en Reiniers. Giselbert I (ca. 825-na 885), stamvader van de Reiniers, was graaf van de Maasgouw vanaf 841 en de Lommelgouw (rondom Namen). Zijn zoon Reinier I van Henegouwen, ook wel Reginar, (~850 – Meerssen, eind 915) was in zijn tijd de machtigste edelman in Lotharingen ¹⁰. 

De strijd tussen opvolgers van Karel de Grote verzwakte de macht van de Frankische koningen, en de edelen maakten daar handig gebruik van. Door opportunistisch gedrag wisten Reinier en zijn zoon Giselbert (II – † 939) in de verwarde decennia na ongeveer 890 een onafhankelijke, overheersende positie in Neder-Lotharingen te veroveren. Zij eigenden zich allerlei in koninklijke handen zijnde kerkelijke en wereldlijke machtsposities toe. Vermoedelijk was hij al via zijn vader Giselbert I in het bezit van de palts Meerssen en het uitgebreide koningsgoed rondom die palts ¹¹. Ook de paltsen Herstal en Maastricht waren in zijn bezit. Hij was bovendien lekenabt van de grote kloosters in Echternach, Stavelot-Malmédy en Maastricht. Hij beheerde niet alleen de Sint-Servaasabdij maar wist ook beslag te leggen op de kerk van Sint-Servaas, die koning Arnulf in 889 aan het aartsbisdom Trier had geschonken. Reinier I was via zijn moeder Ermengarde kleinzoon van keizer Lotharius I. Vanaf de jaren 870 wordt Reinier vermeld als graaf in de Luih- of Luikergouw, de Maasgouw en de Haspengouw en tussen 906 en 908 als graaf in Henegouwen ¹².

In 928 huwde Giselbert II, zoon van Reinier I, de ongeveer 30 jaar jongere dochter van koning Hendrik de Vogelaar, Gerberga van Saksen. Tussen 928 en 939 schonk Gerberga de villa Echt (Ettha) en de kerk aldaar aan de Sint-Servaaskerk te Maastricht. In 939 nam Giselbert deel aan een opstand tegen Gerberga’s broer, de Duitse koning Otto I de Grote. Giselbert II kwam in de Slag bij Andernach (939) om het leven, waardoor Gerberga op haar vijfentwintigste weduwe werd. Gerberga behield haar 64.000(?) hectare grote bruidsschat, inclusief bezittingen te Meerssen, Beek, Schimmert, Hulsberg en Maastricht, voor zichzelf en haar kinderen ¹³.

Na het overlijden van de hertog trouwde Gerberga met koning Lodewijk IV van Frankrijk, waardoor ze koningin van West-Francië werd. In de Franse koningsstad Reims maakte ze kennis met de benedictijner monniken van de Remigiusabdij, die ze adviseerde om zich in Meerssen te komen vestigen. Kort voor haar dood, in 968, schonk Gerberga de Meerssense paltskapel, die toegewijd was aan Sint-Petrus, alsmede 820 hectare land aan de benedictijnen van Reims. Dit op voorwaarde dat de monniken of kanunniken die zich hier vestigden voor de zielenrust van Giselbert en de zijnen moesten bidden. Volgens de schenkings-oorkonde van Gerberga ging het naast Meerssen om Klimmen, Lith, Herten en Angledura en omvatte het eigendomsrecht 82 mansi (hoeven) met zowel bebouwd als onontgonnen land, bossen, beemden, wijnbergen, weiden, akkers, molens, wateren of waterlopen¹⁵.

Schenkingsoorkonde Gerberga ^{(vertaald uit het Latijn)}

Bron: Noord-Brabant, nr. 1.23 (10 februari 968)

In de naam van de heilige en ondeelbare Drie-eenheid. Gerberga, door goddelijke genade nederige koningin der Franken.

Aangezien de gehele heilige Kerk vanaf het begin van de christelijke religie, nadat alle kerkelijke voorrechten op de juiste wijze waren verdeeld, voornamelijk door koninklijke gaven is verrijkt, hebben Wij besloten dat het zeker waardig was (volgens de gewoonte van de ouden) haar te eren en te verheffen uit Onze bezittingen, in de hoop door de Heer te worden beloond met eeuwige goederen, door Wiens vroomheid Wij hopen dat Onze daden tot zaligheid zullen worden geleid. Daarom zij het bekend aan alle gelovigen van nu en tegelijkertijd aan het nageslacht dat Wij, ons verheugend dat de plaats van Saint-Remi, de magnifieke leraar en apostel der Franken, gelukkig zal floreren door rijkdom te vergaren en gezegend zal zijn met een veelvoud aan goederen, plechtig (via de hand van Onze voorspreker Graaf Arnulf [van Valenciennes]) rechtmatige investituur, met de raad, vroomheid en welwillende instemming van heer Otto [de Grote], de verheven keizer, aan Saint-Remi een bepaald landgoed van Ons recht in allod schenken, gewijd ter ere van Sint Petrus, genaamd Meerssen, in het graafschap Maasgau, met alles wat tot dat landgoed behoort, dat wil zeggen Clummen en Littoy met hun toebehoren, Herten en Angleure met hun toebehoren, en daarbij ook andere goederen toevoegend, al wat ooit uit die schat in vorstelijk bezit is gekomen. Ook aanwezig, en dit zelfs prijzend en bevestigend, waren bisschop Gerald van Toul en de graven Immo en Ansfrid [van Betuwe], en niet weinig andere edelmannen. Wij vertrouwen er zeker op dat Wij geholpen zullen worden door de vele verdiensten van zo’n vader, Onze beschermheer, en Wij doen dit alles, namelijk voor Ons heil en voor de genezing van Onze heer Gislebert [van Lotharingen] van vrome nagedachtenis en van zijn verwanten, namelijk zijn vader en moeder Reginar [Langnek] en Alberada; Namelijk, op voorwaarde dat diezelfde plaats Saint-Remi, die van oudsher door koninklijke schenkingen als hoofdplaats van Francia geëerd werd, ook rijk zou worden door Onze koninklijke gaven, en vruchtbaarder zou bloeien, en dit landgoed in bezit zou nemen door het voor eeuwig als haar rechtmatige eigendom te behouden, zodat diezelfde plaats de herinnering aan Ons en Onze voornoemde heer en man Gislebert voortdurend in ere zou houden, en die herinnering in Gods ogen zeer vroom zou koesteren met hun voortdurende gebeden, giften van de Hostie en geloften.

Datzelfde landgoed is compleet en geheel, met rechtmatige grenzen, met 82 mansi, dat wil zeggen met bebouwde en onbebouwde gronden, bossen, weiden, wijngaarden, ovens, molens, wateren en waterlopen, inkomsten en opbrengsten. Mocht iemand echter trachten deze koninklijke gave te verstoren en er iets afschuwelijks mee te doen als tegenstander, dan zij aansprakelijk voor de straf voor hun onbeschaamdheid alsof zij verraad hadden gepleegd. Bovendien zij zij zullen God en de heilige Remigius genoegdoening verschaffen en volledige genoegdoening bieden overeenkomstig het voorschrift van de wet; en zo zal deze Onze koninklijke schenking altijd ongeschonden en onschendbaar blijven.

Aangenomen op de 4e ides van februari [10 februari], in het jaar van de Menswording van de Heer 968, in het bovengenoemde graafschap, in het landgoed genaamd Echt. In het 32e regeringsjaar van heer Otto, de beroemde keizer en caesar augustus, en het 7e regeringsjaar van zijn zoon met dezelfde naam. Heilige dame Gerberga, de glorieuze koningin, die dit geschrift, dat zij liet opstellen, eigenhandig bekrachtigde en anderen opdroeg het te bevestigen.

S. Charles [van Lotharingen], een jongeman van grote faam. S. Graaf Arnulf, die deze gift namens de koningin deed. S. Graaf Immo. S. Graaf Ansfrid. S. Hubert. S. een andere Hubert. S. Gotrand. S. Franco. S. Gerard. S. Everwin. S. Athelstan. S. Hunico. S. Godelaus. S. Isaac. S. Theodoric. S. Onulf. S. Fulbert. S. Roland. S. Reginar. Gegeven op de dag vóór de ides van februari [12 februari], door de hand van de koningin, en ontvangen door abt Hugo, die daar was met zijn advocaat, de eerdergenoemde Graaf Immo.

Als we aannemen dat tot de bezittingen van de koningin Gerberga ook Ravensbosch behoorde komt het bos dus pas in 968 langs deze weg in het bezit van de abdij van Reims. Net ten noorden van Ravensbosch loopt de Lotharingerweg die mogelijk al stamt uit de beschreven periode.

Het geslacht van de Reiniers blijft ook in de eeuwen daarna een grote rol spelen, de nazaten van Gerberga’s zoon Reinier III worden in de elfde eeuw de graven van Brabant en Henegouwen.

1. Bijsterveld, A-J. Machts- en territoriumvorming: van Karolingische kernregio tot territoriale lappendeken, 900-1200. in: Tummers, et.al. (red) Limburg: een geschiedenis tot 1500. Koninklijk Limburgs Geschied- en Oudheidkundig Genootschap (LGOG), Maastricht 2015, 207-240
2. Guérard, B. (1853) Polyptyque de l’Abbaye de Saint-Remi de Reims, ou dénombrement des manses, des serfs et des revenus de cette Abbaye, vers le milieu du neuvième siècle de notre ère. Paris : Imprimerie Imperiale. Opgehaald januari 2026 van Library of Congres https://www.loc.gov/item/20010935/
3. Devroey, Jean-Pierre (1984) Le polyptyque et les listes de cens de l’abbaye de Saint-Remi de Reims (IXe-XIe siècles), Académie Nationale de Reims
4. Desportes Pierre, Dolbeau François, Devroey Jean-Pierre. Découverte de nouveaux documents relatifs au Polyptyque de Saint-Remi de Reims. A propos d’une édition récente. In: Revue du Nord, 68 (1986) n°270. pp. 575-607
5. Lûtzow, B. Studien zum Reimser Polyptychum S.Remigii, Francia, 7 (1979), pp. 19-99.
6. Palts & paltsgraaf – Koninklijke verblijfplaats. De buitenverblijven van koningen tijdens de Middeleeuwen – update 8 oktober 2024, opgehaald december 2015 van https://historiek.net/palts-paltsgraaf-betekenis-herkomst/110891/
7. Gussone, M. Die Pfalz Meerssen bis zur Schenkung an St-Remi in Reims, in: Historische en Heemkundige Studies in en rond het Geuldal. Jaarboek 1997, p. 25-77
8. Van Wijk, I.M. (2011) Archeologie en Cultuurhistorie op het Kruispunt Meerssen Archeologische Beleidsadvieskaart voor de gemeente Meerssen. Leiden: Archol bv
9. Gussone, noot , p. 27-28
10. Reinier I van Henegouwen. (2024, september 23). Wikipedia, de vrije encyclopedie. Opgehaald januari 2026 van https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Reinier_I_van_Henegouwen&oldid=68155737.
11. Bijsterveld, noot 1, p 213
12. Bijsterveld, noot 1, p 213
13. Kruithof, L. (2023) Archeologisch bureau- en verkennend veldonderzoek door middel van boringen Gasthuishof te Meerssen. Roermond: Aeres Milieu B.V.
14. Bijsterveld, noot 1, p 216
15. Vermoedelijk is de oorkonde feitelijk pas in de 12e eeuw opgesteld, zie: Bernard, Claire. Étude sur le diplôme de 968, par lequel Gerberge, veuve de Louis IV d’Outremer, donne à Saint-Remi de Reims son domaine de Meersen. Bulletin de la Commission royale d’Histoire 1958 / 123 / pp. 191-224