Misschien wel de meest intrigerende van alle Romeinse vondsten rond Ravensbosch is de villa Vogelsang (ook wel Vogelenzang). Dat komt vooral door de bijzondere ligging ervan en wat we weten van de bewoners. De villa ligt min of meer ingebouwd in de helling van Ravensbosch en niet zoals gebruikelijk met het front naar het zuiden, maar naar het noord-westen. Het gebouw ligt een meter of dertig van de Strabeek en een stukje noordelijk van de huidige woning Vogelsang of Vogelenzang. “Eindelijk is de villa ook reeds door Janssen en Habets geconstateerd”, aldus Remouchamps in 1925. Een systematische en complete ontgraving van de resten van dit gebouw vond onder zijn leiding plaats in de zomers van 1922 en 1923. Gedurende tweemaal drie weken met een tiental werklieden.
Opname van de opgraving door Remouchamps e.a. in 1922/1923 richting Beekstraat – rechts van het midden de pijlers van de vloerverwarming – ontleend aan Remouchamps 1925
De villa, waarvan de muurfundeeringen en andere resten werden blootgelegd, bestond uit een hoofdgebouw en een bijgebouw. Het hoofdgebouw mat 37 meter als grootste gevelbreedte, bij ongeveer 16 meter als diepte; de voorgevel met een porticus (portaal) en vooruitspringende, vierkantige hoektorens was gericht naar het N.W. Het bijgebouw ligt 43 meter meer noordoostelijk; het heeft een plattegrond in de vorm van een rechthoek van 16 bij 8 meter.
De eigenaardigheden van het gebouw.
De villa is in verschillende fasen gebouwd. De eerste fase was waarschijnlijk een rechthoekige plattegrond met twee uitgebouwde hoekpaviljoens (1 en 4). In een tweede fase maakten sommige funderingen van het zuidelijke hoekpaviljoen plaats voor een kelder. Ook werden naast kamer 17 drie kleinere kamers werden toegevoegd: 14, 15 en 16. Deze ruimtes werden verwarmd via een vloerverwarming (hypocausrtum). Alle kamers hadden muurschilderingen, en vooral rond kamers 15 en 16, waarschijnlijk de belangrijkste woonvertrekken, werden veel vondsten gedaan o.a. van allerlei aardewerk.
De gevonden gebruiksvoorwerpen, zoals bronzen en glazen servies, weerspiegelen een luxueus leven. Ruimte 18 was waarschijnlijk de keuken. Van daaruit waren langs de open plaats 15 de stookplaatsen voor hypocaustum en badinrichting te bereiken.
Hengsel van een kist in de vorm van twee dolfijnen
De badfaciliteit (6-10) met warm- en koudwaterbaden werd in een derde fase gebouwd tegen het zuidelijke hoekpaviljoen. De badkamers hadden voornamelijk rood geschilderde muren. Rond de villa werd opvallend veel raamglas gevonden, meer dan 75 stukken.
De vertrekken in de andere vleugel van de villa (21 en 23) hebben waarschijnlijk als stalling gediend. De aanwezigheid in 23 van een 10cm. dikke laag vettige, zwarte aarde, wijst daarop. Op basis van de vondsten gaat Remouchamps ervan uit dat de villa ongeveer de hele tweede eeuw na Christus bewoond is geweest. De brandsporen die werden aangetroffen laten vermoeden dat de villa aan het begin van de derde eeuw door brand is verwoest.
De bewoners
Meestal is onbekend wie in een villa hebben gewoond, maar in dit geval weten dit met naam en toenaam. Dat waren Marcus Vitalinius en Titus Tertinius Cornutus. Remouchamps en collega’s vonden drie bronzen ‘vriendschapsplaatjes’, waarin de namen zijn gegraveerd.
De oudste tekst op dit object is een verklaring van vriendschap door ene Julius aan Marcus Vitalinius, een hoge ambtenaar en een van de ‘burgemeesters’ van Colonia Ulpia Traiana (Xanten). Op de andere zijde staat een tweede inscriptie waarop de pagus van Catualium (het huidige Heel) hulde brengt aan Titus Tertinius, eveneens bestuurder van Xanten.
Vriendschapsplaatje afgebeeld en beschreven in Derks 2011 >>
Op een ander bronzen plaatje, hierna afgebeeld, wordt vermeld dat ook Titus Tertinius ‘gemeenteraadslid’ (duumvir) en ‘burgemeester’ van Xanten was. Derks (2011) gaat ervan uit dat Marcus Vitalinius als bewoner werd opgevolgd door Titus. De bronzen plaques maken aannemelijk dat de villa het eigendom was van deze rijke stadsbestuurders. Maar Xanten ligt wel zo’n honderd kilometer van de villa vandaan. Ze hadden in die stad ongetwijfeld ook een woning (domus). Gezien de grote afstand tot Xanten, kan zal het villacomplex Vogelensang mogelijk zijn gerund door een rentmeester (villicus) of een toegewezene.
*HONORI*
T > TERTINI < COR
NVTI
DEC > II < VIR > C>V<T
MANSVETVS > ET
MACRINUS
Een van de bronzen plaatjes gevonden in de villa. De volledige tekst luidt waarschijnlijk: ‘Ter ere van Titus Tert[inius Cor?] Nu[tus?], raadslid, duumvir van Colonia Ulpia Traiana. Mansuet[ons en?] Macrinus‘
Derks (2011) leidt uit het gegeven dat de gevers (Mansuetus en Macrinus) met een enkele naam zijn vermeld op het plaatje, af dat het hier gaat om personen uit het gebied rond de villa ondergeschikt aan de bestuurder van Xanten. De vriendschapsplaatjes werden alle drie gevonden in of bij de ontvangsthal (porticus) waar ze waarschijnlijk aan de muur hingen zoals wel gebruikelijk was. Derks meent daarom dat ze werden aangeboden door particulieren en werden aangeboden tijdens een verblijf in de villa Ravensbos.
Functie van villa Vogelsang blijft een raadsel
De locatie wijkt zo sterk af van de gangbare, op het zuiden gerichte boerderijen dat er twijfel is over het etiket ‘villa rustica’ voor dit gebouw. Remouchamps meende dat hier meer aan de hand moest zijn: “In het z.g. Ravensbosch zijn zooveel Romeinsche gebouwen en andere resten geconstateerd dat met recht aan een Romeinschen vicus mocht worden gedacht.”
Ook Karen Jeneson conservator van het Romeins Museum vindt de vicusgedachte een interessante optie. Het zou ook een logische locatie zijn voor een vicus, vrijwel aan de via Belgica en halverwege Maastricht en Heerlen. Zij legt nog een optie op tafel: villa Vogelsang is een Romeins wegstation voor reizigers. Op deze plek konden wagenvoerders misschien ook een extra span ossen huren voor de klim vanuit het Geuldal naar het plateau van Haasdal. Dit idee veronderstelt wel dat er langs de Strabeek een weg liep.
De Leidse archeoloog De Bruin heeft een ander idee. ‘Was Ravensbos misschien een gebouw bij een watermolen aan de Strabeek waar het graan van al die boerderijen in het Geuldal werd gemalen?’ Hoewel de beek nogal bescheiden is, zou een dam in de smalle vallei de mogelijkheid hebben gecreëerd om veel water op te vangen dat zou kunnen worden gebruikt om een watermolen te laten draaien.
Een engte iets verderop in het dal van de beek zou het restant van een dam kunnen zijn. Bij de villa is ook een ijzeren voorwerp gevonden dat een molenschil zou kunnen zijn (afbeelding hierbij).
Los van dit ijzer is er verder niets gevonden dat op de aanwezigheid van een watermolen wijst. Daarom is ook een derde optie niet helemaal ondenkbaar, waarmee Derks komt. Namelijk dat het primaire belang van de villa voor de eigenaar Titus Tertinus niet zozeer lag in de inkomsten uit de graanteelt, maar eerder in zijn functie als een aangename en comfortabele woning op het platteland, waar gasten konden worden ontvangen. Naar Italiaans voorbeeld zouden mensen uit de bestuurlijke elite zoals Titus Tertinus dan de wintermaanden doorbrengen in de stad en tijdens de zomer hun fraai gelegen landelijke woningen opzoeken.
Rustbank bij de villa Vogelsang
In het kader van het project Romeinse villa’s in Limburg, werd 20 juni 2025 een bankje geplaatst op de plek waar ooit een luxueuze Romeinse villa stond – ook bekend als Villa Vogelenzang.
Een initiatief van Rijksmuseum van Oudheden, Limburgs Museum en Romeins Museum. Met steun van Mondriaanfonds en medewerking van Staatsbosbeheer