Frankisch Zuid-Limburg I

In het eerste deel van dit bericht beschrijf ik de rol van de Frankische leiders. Van de wereldlijke zoals de vorsten en de kerkelijke (bisschoppen, abten). De manier waarop de burgers leefden komt daarna aan bod.

Einde van de Romeinse tijd – 460

In de loop van de vierde eeuw kwam de Rijn- en Maasdelta geleidelijk vaster in handen van Frankische groepen. Gedurende de vierde eeuw wisten Franken zich in toenemende mate hoge posities te verwerven in het Romeinse leger. Mogelijk werden de Franken erkend als bondgenoten van de Romeinen (foederati). Hoewel zij zich tot het midden van de vijfde eeuw nog zo gedroegen, konden zij zich steeds onafhankelijker van Rome opstellen. De Franken waren verdeeld in verschillende stammen, die aanvankelijk elk hun eigen koning hadden ^{1 2}

De Romeinen handhaafden zich in dit gebied tot de tweede helft der 5de eeuw. In het jaar 457 bezetten Frankische troepen Keulen. De oude Romeinse provinciehoofdstad werd in de laatste jaren van dat decennium omgevormd tot de zetel van een Frankische koning. Omstreeks het midden van de 5e eeuw zou Merovech als koning over de Salische Franken hebben geregeerd. Naar hem werd het Merovingische rijk genoemd. Op basis van het aantreden van Childerik I in 457/458 wordt aangenomen dat Merovech in dat jaar is overleden ³.

Merovingers

Zijn zoon Clovis of Chlodovech (ca. 465-511) was de eerste koning der Franken die alle Frankische stammen verenigde onder één heerser. Rond 481 volgde hij zijn vader op. Chlodowech onderwierp andere volkeren. Zijn zonen regeerden over een gebied, dat vrijwel geheel het tegenwoordige Frankrijk, het Rijnland en ons land tot aan de beneden Rijn omvatte.

De belangrijkste bron over het leven van Clovis is bisschop Gregorius van Tours (538-594). Zijn geschriften vormen het meest complete beeld van Clovis’ opkomst en heerschappij. Gregorius maakt gewag van een brief die bisschop Remigius van Reims in 481/482 aan Clovis schreef naar aanleiding van diens kroning. Hij schreef daarin dat Clovis de leiding over de regering van Belgica Secunda had genomen zoals zijn voorouders vanouds hadden gedaan ⁴. We mogen daarom aannemen dat ook zijn grootvader Merovech (volgens Gregorius de vader van Childeric) al koning is geweest over het gebied van Belgica Secunda en mogelijk ook het zuiden van Limburg.

In 511 organiseerde Clovis een concilie in Orléans. Tweeëndertig van de vierenzestig bisschoppen uit zijn koninkrijk tekenden present. Op 10 juli werden de bisschoppen het eens over 31 regels (canons) die ze wilden doorvoeren. Maar daarvoor vroegen ze de toestemming van Clovis. Ze erkenden hem als ‘hun heer, zoon van de Kerk’. Dit concilie was het begin van de samenwerking tussen de wereldlijke en de geestelijke macht in deze nieuwe samenleving ⁶. Het Frankische tijdperk – Deel 1: De Merovingers https://www.vilters-vanhemel.be/belgie_frankischetijdperk.html

In de daaropvolgende eeuwen raakten de wereldlijke en kerkelijke macht steeds meer verweven. Wereldlijke leiders deden schenkingen aan kloosters en lieten kerken bouwen of verfraaien, vaak om daarmee Gods zegen over hun – soms wrede – daden te verkrijgen. Ze bemoeiden zich met de benoeming van kerkelijke leiders, abten van kloosters en dat familieleden die zetels bezetten was niet ongebruikelijk. Omgekeerd kroonden kerkelijke leiders de wereldlijke leiders en boden soms steun bij hun veroveringsdrang, ook leverden ze hen als tegenprestatie voor bescherming een deel van de opbrengsten van hun landerijen en kloosters ^{7 8}.

de Pippiniden

Veel hoven met bijbehorende grond in Zuid-Nederland waren in de 7^e eeuw in het bezit van een dynastie die naar de stamvader Pippijn als ‘Pippiniden‘ wordt aangeduid. De Pippiniden bezetten als hofmeiers machtige posities in de Merovingische koninkrijken. De peppiniden waren afkomstig uit families van grootgrondbezitters in het Belgische deel van het Maasdal ⁹. De hofmeier beheerde aanvankelijk slechts de hofhouding van de Merovingische vorsten. Door het toenemend aantal zwakke en jeugdige vorsten op de troon aan het einde van de Merovingische periode, zagen de hofmeiers kans hun macht te vergroten.

Pepijn de Oudere (in het Frans: Pépin le-Vieux) was van 623 tot 629 en vanaf 639 hofmeier van het Frankische koninkrijk Austrasië onder de Merovingische koningen Chlotharius II, Dagobert I en Sigibert III. In 613 werd Neustrie overgenomen door Chlotharius II, met hulp van hofmeier Pepijn en de Frankische edelman Arnulf van Metz, leiders van de aristocratische opstand tegen koningin Brunhilde van Austrasië. Pepijn de Oudere werd in 623 benoemd tot hofmeier van de in dat jaar tot (onder)koning benoemde Dagobert I. De twee rijken vielen echter snel weer uiteen.

Pepijn de Oudere stierf in 640 en werd als hofmeier van Austrasie in 680 opgevolgd door Pepijn van Herstal. Pepijn van Herstal was de overgrootvader van Karel de Grote. Austrasië kan zodoende als het stamland van de dynastie der Karolingers omschreven worden.

Pepijn de Jongere (714 – 768), was vanaf 741 hofmeier en vanaf 751 tot zijn dood de eerste koning der Franken uit het Karolingische huis. Hij onderhield een goed band met Bonifatius.

In 743 werden op voorstel van Bonifatius in Austrasië hervormingen in de kerk doorgevoerd. Deze waren gericht op handhaving van het celibaat en het opgeven van de onmatige manier van leven van de geestelijkheid. De vergadering van Frankische bisschoppen boog zich ook over de inbeslagnames van kerkelijke gronden door de hofmeiers. Deze kregen de toestemming om sommige kerkelijke bezittingen te geven aan hun beschermelingen (cliënten), op voorwaarde dat deze een cijns betaalden aan de legitieme kerkelijke eigenaars ¹⁰.

Pepijn van Herstal laat klooster Susteren bouwen en schenkt de Echtenaren Koningsbosch.

Het Benedictijner klooster in Susteren (Suestra) bouwde de monnik Willibrord in 714 op een landgoed dat door Pepijn van Herstal en zijn vrouw Plektrudis aan hem was geschonken. De kloosterkerk werd gewijd aan Sint-Salvator, een andere naam voor Christus de Verlosser. Het klooster was het oudste van heel Nederland ¹¹

Toen hij vanuit zijn meyerhof te Susteren naar St. Petersburg (het latere St. Odiliënberg) trok voor zijn biecht kwam Pepijn vast te zitten in het moeras bij de huidige Pepinusbrug, De Echtenaren bevrijdden hem uit het moeras en uit dankbaarheid schonk hij hun het vrij gebruik van het Echterwald, terwijl het Echterwald bleef behoren tot het kroondomein van de Karolingen. Als aandenken aan de schenking van Pepijn draagt een gedeelte van het Echterwald de naam Koningsbosch ¹².

Een ander klooster met bezittingen in Zuid Limburg is de Benedictijnerabdij van Aldeneik, ingewijd in 728. De Merovingische edelen Adalhard, heer van Denain (Noord Frankrijk), en zijn vrouw Grinuara, stichtten deze abdij voor hun dochters Harlindis en Relindis in “een klein en nutteloos bos” bij de Maas. Het klooster noemde men Eike, naar de bomen die er stonden. Later, door de groei van de naburige gemeente Nieuw-Eike (nu: Maaseik), kreeg deze plaats de naam Aldeneik. Willibrordus wijdde Harlindis tot de eerste abdis van de religieuze gemeenschap, na haar dood wijdde Bonifatius Relindis tot haar opvolgster. Het klooster was een rijksabdij: het bezat niet alleen kerkelijke rechten, maar ook wereldlijke macht ¹³. 

De Merovingische burgers

Over het leven in de Merovingische tijd van de burgers in Zuid-Limburg weten we maar weinig met zekerheid. Nadat de Romeinen de streek hebben verlaten trekken ook veel andere mensen weg en raakt het gebied grotendeels ontvolkt. Veel van de Romeinse bouwwerken, zeker op het platteland, liggen in puin. Vanaf de laat-Romeinse tijd nam volgens het pollenonderzoek het aantal bomen in de directe omgeving van de verlaten villa’s van sterk toe; de akker- en graslandarealen namen sterk af ¹⁴¹⁵. Het onderzoek laat wel zien dat er op beperkte schaal gedurende de vroege middeleeuwen nog mensen in die buurt woonden.

Er waren handelsbetrekkingen met allerlei andere gebieden. Dat blijkt onder andere uit de voorwerpen die als grafgift werden meegegeven. Bij onderzoek van de omvangrijke Merovingische grafvelden werden bijvoorbeeld kralenkettingen gevonden met kralen uit de Baltische staten, Egypte en India.

Vermoedelijk werd al in de vijfde eeuw de Onze Lieve Vrouwe kerk gesticht, die ook de kerk was die de eerste Maastrichtse bisschoppen gebruikten. Aannemelijk is dat de eerste kerk gewijd aan Sint Servaas in de tweede helft van de zesde eeuw werd gesticht door de Maastrichtse bisschop Monulphus. In een tijd waarin Maastricht een economische bloei beleefde en mogelijk ook een Merovingische palts herbergde. Monulphus verhief Servatius gebeente (verklaarde hem heilig) en bouwde op de plek van zijn graf een gedachteniskerk ¹⁷. De de omgeving van Maastricht is dan nog nauwelijks bewoond. Pas na 550 nChr vestigen zich ook op andere plaatsen weer mensen in kleine boerengemeenschappen. Soms gebeurt dit op de plek waar ooit een Romeinse villa stond. Dit is onder meer bekend van de villa’s in Voerendaal, Stein en Borgharen ¹⁸. Onderzoek van Merovingische begraafplaatsen in Rothem, Broeksittard en Borgharen laat zien dat die vanaf ongeveer 550 gebruikt werden, waarschijnlijk door een klein aantal families ¹⁹. Er zijn steeds meer aanwijzingen dat niet alleen edelen, maar ook gewone mensen in steden en op het platteland zich mooie producten konden aanschaffen die door anderen soms ver van hen vandaan waren gemaakt ^20212223

1. Van Agt, J.F. (1962) Zuid-Limburg uitgezonderd Maastricht. Staatsdrukkerij- en Uitgeverijbedrijf, Den Haag
2. Dierkens, A. Le monde de Clovis. Quelques jalons d’histoire politique et institutionnelle. In: Demelenne, Marie; Dumont, Gaëlle (2011) Le monde de Clovis. Itinéraires mérovingiens. Catalogue de l’exposition 13 février-13 juin 2021, Mariemont: Musée royal de Mariemont, page (29-34)
3. Van Enckevort, H., Hendriks, J. & M. Nicasie (2017) Nieuw licht op donkere eeuwen. De overgang van de laat-Romeinse tijd naar de vroege middeleeuwen in Zuid-Nederland. Amersfoort: Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed
4. Merovech. (2025, december 21). Wikipedia, de vrije encyclopedie. Opgehaald januari 2026 van https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Merovech&oldid=70375466.
5. Clovis I. (2026, februari 15). Wikipedia, de vrije encyclopedie. Opgehaald februari 2026 van https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Clovis_I&oldid=70703255.
6. Footnote content.
7. Huysmans, O. (2025) Nieuw licht op donkere eeuwen. Gent: OWL Press
8. Stichting Limburgse Oorkonden. Context van kloosterstichtingen in het Duitse Rijk, opgehaald januari 2026 van https://waarvanakte.eu/context
9. Pepiniden. (2020, mei 16). Wikipedia, de vrije encyclopedie. Opgehaald januari 2026 van https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pepiniden&oldid=56292663.
10. Pepijn de Korte. (2025, december 28). Wikipedia, de vrije encyclopedie. Opgehaald januari 2026 van https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pepijn_de_Korte&oldid=70411252.
11. Stoepker, H. (red.). (2023) Sporen van Susteren. Archeologische vondsten uit een Karolingische abdij en een adellijk vrouwenstift. De basispublicatie. Venlo: Limburgs Museum
12. Koningsbosch. opgehaald januari 2026 van https://www.echt-susteren.nl/koningsbosch
13. Harlindis en Relindis, twee intellectuele pioniers in het Maasland, opgehaald januari 2026 van https://www.codexeyckensis.be/harlindis-en-relindis
14. Renes, J. (1988) De Geschiedenis van het Zuidlimburgse Cultuurlandschap. Assen//Mastricht: Van Gorcum, p. 42
15. Tichelman, G. (2005) Het villacomplex Kerkrade-Holzkuil. ADC ArcheoProjecten Rapport 155. Amersfoort: ADC
16. Maastricht in de Gouden Middeleeuwen. Opgehaald januari 2026 van https://www.maastrichtmuseum.nl/zien-en-doen/zien/altijd-te-zien/gouden-middeleeuwen
17. De la Haye, R. De historische Servatius. Stand van zaken. In PSHAL 155 (2019) 10-56
18. Thomas, G. (2019) Claiming the landscape? Merovingisch hergebruik van romeinse steenbouw: een studie naar datering en verspreiding van verschillende vormen van “re-occupatie” in Noord-Austrasië. Gent: Universiteit Gent
19. Kars, M., Theuws, F. en M. de Haas (2016) The Merovingian cemeteries of Sittard-Kemperkoul, Obbicht-Oude Molen and Stein-Groote Bongerd. Bonn: Habelt Verlag
20. Toebosch, T. ‘Heel Europa was in de vroege Middeleeuwen onderop met elkaar verbonden’ – NRC 8 januari 2026
21. Barreveld, J. (2025, May 28). Topographies of power: towns and elites in Merovingian northern Gaul, 450-650. Retrieved from https://hdl.handle.net/1887/4248070
22. Langbroek M.B., Ham-Meert A. van, Bordes S., Hendriks J., Gratuze B., Strivay D., Wersch L. van & Theuws F. (2023), Bead carnival: chemical analyses of Merovingian beads from the cemetery of Lent-Lentseveld, Zeitschrift für Archäologie des Mittelalters 50: 27-78.
23. Theuws, F. (2014) De boer en de koning in vroegmiddeleeuws Noordwest-Europa. Oratie. Leiden: Universteit Leiden.
24. Lauwerier, R.C.G.M., Müller, A. en D.E. Smal (red.) (2011) Merovingers in een villa. Romeinse villa en Merovingisch grafveld Borgharen – Pasestraat Onderzoek 2008-2009. Amersfoort: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed